جا مقيّد است به بصر ، اين حكم مقصور نيست بر بصر براى آن كه ادراك حرارت به محلّ حيات كنند سواء اگر چشم باشد ( 1 ) اگر دگر عضو ، نبينى كه گويند : ادركت بيدي و جسدى الحرارة . امّا براى آن كه ميل را تخصيص كرد و آن را به چشم بسته است ( 2 ) از اين جا شبهت افتاد ايشان را ، دليل بر اين آن است كه اگر كسى ميلى گرم كند و بر دست كسى نهد او گويد ( 3 ) : ادركت بيدي حرارة الميل . و همچنين ( 4 ) هر عضوى از اعضا كه محلّ حيات باشد هم اين فايده دهد . امّا آن كه گفتند : « ادراك » در آيت به معنى احاطت است اين به خلاف كلام عرب است ، چه در كلام عرب « ادراك » به معنى احاطت نيامد ، و اگر چنين بودى روا بود ( 5 ) كه گفتندى : ادراك الجراب بالدّقيق و السّور بالمدينة و الجبّ بالماء ، و خلاف اين معلوم است . امّا قوله : حَتَّى إِذا أَدْرَكَه الْغَرَقُ ، معنى آن است كه لحقه و بلغه به معنى احاطت نيست . دگر آن كه احاطت را ( 6 ) « با » به كار دارند و ادراك به نفس خود متعدّى است ، لا يقال ادركت بكذا ، و انّما يقال ادركت كذا ، و لا يقال احطته ، انّما يقال احطت به علما ، قال اللَّه تعالى : أَنَّ اللَّه قَدْ أَحاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْماً ( 7 ) ، و قال : إِنَّ اللَّه بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ ( 8 ) . پس ( 9 ) ادراك فى قوله تعالى : حَتَّى إِذا أَدْرَكَه الْغَرَقُ ، به معنى لحوق است چنان كه حكايت كرد از قوم موسى كه گفتند : إِنَّا لَمُدْرَكُونَ ( 10 ) ، اى لملحقون . امّا دليل بر آن كه هر مدحى كه به نفى باشد در اثباتش نقص بود ، آن است كه معلوم شده است كه نفى نقيض اثبات است و مدح نقيض ذم چون نفى امرى از امور مدح باشد كسى را به همه حال ( 11 ) اثباتش نقص باشد ، اين از قضيّهء عقل است . كسى

--> ( 1 ) . مج ، وز ، مت ، مل ، مر و . ( 2 ) . آج ، لب ، مل ، لت ، مر : نسبت است ، بم ، آف ، آن : تشبّه است . ( 3 ) . مج ، وز ، مت ، مل ، مر : بگويد ، لت : نگويد . ( 4 ) . مج ، وز ، مت ، لت ، مر به ، مل بر . ( 5 ) . آف ، لت : بودى . ( 6 ) . مج ، وز ، لت ، مر با . ( 7 ) . سورهء طلاق ( 65 ) آيهء 12 . ( 8 ) . سورهء آل عمران ( 3 ) آيهء 120 ، اصل آيه : يعملون . ( 9 ) . نسخهء مر در اين جا پايان مىپذيرد . ( 10 ) . سورهء شعراء ( 26 ) آيهء 61 . ( 11 ) . مج ، وز ، مت ، مل ، لت : به هر حال .